Experts in straf en zorg

Alleen straf is vaak niet voldoende om de bron van delictgedrag weg te nemen. Daarom reclasseert SVG met zorg. Hoe leggen de SVG-reclasseringswerkers de verbinding tussen straf en zorg in de praktijk? En welke expertise vraagt dit?

Een goed voorbeeld hoe zorg en straf samenkomen, zijn de ZSM-werkplaatsen. Hier kijken OM en reclassering met meer oog voor de omstandigheden van daders, slachtoffers en hun omgeving wat iemand nodig heeft om recidive te voorkomen. Dat kan een straf zijn, maar ook een toeleiding naar zorg, een gesprek met de buurtcoach of een combinatie. Roos Nagelmaeker reclasseringswerker bij Victas centrum voor verslaving vertelt over de case van een 19-jarig Irakees meisje. 'Ze volgt een hbo-studie, is bezig met haar Nederlanderschap, heeft in principe voldoende geld en pleegt een winkeldiefstal.'

Licht delict, grote problematiek

First offender, een licht delict, maar met een grote achterliggende problematiek. Roos: 'Bij haar aanhouding was ze echt doodsbang dat haar ouders erachter zouden komen. Waarom zou ze alle riskeren om een paar truitjes? Dan ga je verder kijken. En blijkt dat het meisje niet kan omgaan met het grote contrast tussen het streng religieuze milieu thuis en de Nederlandse maatschappij buiten. Ze komt in gesprekken met mij zelf tot het inzicht: "ik ga dus stelen als ik problemen heb". Met een strafzaak had dit meisje alles verloren. Nu hebben we begeleiding geregeld; ze heeft een maatje. Maar als ze terugvalt, dan volgt alsnog straf.'

Kenners van het juridische proces

Vanuit de eigen professie verder kijken dan het delict. Dat is belangrijk, zegt Anneke Menger (lector werken in justitieel kader Hogeschool Utrecht). Ze wijst op de expertise van de reclasseringswerker. 'Reclasseringswerkers kennen het juridische proces. Ze weten binnen welke justitiële kaders ze moeten blijven bij de begeleiding van een cliënt. En zij zijn onderdeel van de keten, wat het mogelijk maakt om snel en zonder beperking informatie uit te wisselen met politie en OM.'

Denken vanuit expertise in plaats van positie

‘Vanuit deze expertise moeten reclasseringswerkers denken en handelen. Die expertise is het signaleren van (vroege) ontwikkeling en afbouw van criminele loopbanen. De reclasseringwerker is expert in criminele loopbanen. Die kennis is wetenschappelijk onderbouwd en goed geschoold aanwezig bij de reclassering. Daarbij zijn reclasseringswerkers goed in de combinatie van risicobeheersing en ondersteuning bij re-integratie; op de combinatie van controleren en begeleiden.'

Weerbarstig

Deze invalshoek en kennis zijn volgens Anneke uniek in de justitieketen en het sociale domein. 'Bovendien: reclasseringswerkers kunnen en durven te werken weerbarstige cliënten die niet vrijwillig bij hen komen. Cliënten waarmee sociale werkers in vrijwillig kader traditioneel minder raad mee weten.'

Normerend

Marcel van der Vloet (reclasseringswerker Inforsa) werkt al 20 jaar met zulke weerbarstige cliënten, in de Bijlmer, vaak zwaar verslaafden. Hij wijst op de normerende taak van de reclassering. 'Bij de ondersteuning die ik geef, stel ik helder en duidelijk grenzen. Normerend, heel basaal. Bijvoorbeeld dat je minimaal één keer per dag een complete maaltijd eet. Of wat betreft verantwoordelijkheden, die onze cliënten vaak afschuiven. Bij huiselijk geweld bijvoorbeeld. Dan zegt de cliënt: "ja maar mijn vriendin zocht zelf ruzie". Dat kan natuurlijk waar zijn, maar geen reden om geweld te gebruiken. Ik maak cliënten duidelijk dat ze hun handen thuis moeten houden.'

Begrenzen

Voor Leonie Scholten, reclasseringswerker Tactus Verslavingszorg komt de combinatie straf en zorg in de praktijk neer op ondersteunen, maar tegelijkertijd ook begrenzen. 'Als iemand slecht zijn afspraken nakomt, dan gaan we samen uitpluizen hoe dat komt. We ondersteunen cliënten zo om de achterliggende oorzaken van hun gedrag te vinden. Maar je begrenst tegelijkertijd. Als het mis blijft gaan, dan zend ik retour.'

Stok achter de deur

Een belangrijk instrument om straf en zorg met elkaar te verbinden, zijn de bijzondere voorwaarden.Verplichte behandeling of het volgen van een leefstijltraining; ze vormen de stok achter de deur om cliënten te dwingen aan hun achterliggende problemen te werken. 'Afhankelijk van de persoon, de problematiek en het recidiverisico, zoek ik naar de juiste bijzondere voorwaarden', vertelt Janneke van Mil, reclasseringswerker diagnose en advies bij Palier. 'Voor een jongere kan het bijvoorbeeld een intensief begeleidingstraject zijn in plaats van gevangenisstraf. En voor iemand die steeds recidiveert de ISD-maatregel.'

Meldplicht én behandelverplichting

Het is vervolgens de taak van de reclassering om de cliënt te controleren, motiveren en stimuleren om die bijzondere voorwaarden na te leven. Kelly Randeraat is reclasseringswerker bij Inforsa. Ze begeleidt veel jongvolwassenen (jovo's). 'Als dat iemand is met bijvoorbeeld een psychische stoornis, licht verstandelijke beperking (LVB), gecombineerd met middelengebruik, dan is het extra moeilijk om toezicht uit te oefenen. Vooral de naleving van de bijzondere voorwaarden, zoals meldplicht én behandelverplichting. Ze snappen vaak niet dat die behandelverplichting bij hun straf hoort.'

Geven en nemen

'Het is dan de kunst om ervoor te zorgen dat de cliënt de strafkant blijft zien én tegelijkertijd inziet dat er iets te halen valt. Ik onderzoeken wat voor een cliënt belangrijk is, bijvoorbeeld school of werk. Ik speel in op die vraag van de cliënt en met motiverende gespreksvoering en een stukje "geven en nemen", werk ik toe naar intrinsieke motivatie voor behandeling.'

 

 


Realisatie BenedenBoven